جایگاه استراتژیک پتروشیمی شازند در اقتصاد ایران
پتروشیمی شازند، که در سال 1363 با نام پتروشیمی اراک در بحبوحه جنگ تحمیلی تأسیس و با هدف تأمین نیازهای داخلی و ایجاد یک مجتمع پتروشیمی در مرکز کشور، طراحی و اجرا شد. این تصمیم استراتژیک با توجه به شرایط جنگی آن زمان و با آیندهنگری بنیانگذاران شرکت شکل گرفت. شازند با بهرهگیری از دانش فنی برتر شرکتهای معتبر جهانی مانند ساینتیفیک دیزاین آمریکا، بیپی انگلیس، اکسنز فرانسه و میتسویی ژاپن، در زمان راهاندازی در دهه 70 حدود 20 درصد از ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی ایران را با تولید سالانه 1.8 میلیون تن محصولات میانی و نهایی به خود اختصاص داده بود. اگرچه این سهم اکنون به حدود 2 درصد کاهش یافته، اما تنوع و اهمیت محصولات این مجتمع همچنان آن را به یکی از کلیدیترین بازیگران این صنعت تبدیل کرده است.
مهندس فرجام جاوید در این نشست اظهار داشت: «پتروشیمی شازند به دلیل تولید محصولاتی منحصربفرد و استراتژیک مانند اتیلناکساید خالص ، وینیل استات مونومر نرمال بوتانول، ایزوبوتانول و گریدهای خاص پلیپروپیلن برای مصارف پزشکی و … نقشی بیبدیل در تأمین نیازهای صنایع پزشکی، دارویی و شوینده دارد.» وی افزود: «اتیلناکساید تولیدی پتروشیمی شازند برای استریلسازی تجهیزات اتاق عمل بیمارستانها و گریدهای پلیپروپیلن مانند RP270G و V30GA برای تولید ظروف سرم، سرنگ و منسوجات نبافته در حوزه پزشکی استفاده میشود.» این ویژگیها، همراه با موقعیت مرکزی شازند و نزدیکی به قطبهای صنعتی مانند تهران، البرز، قزوین و اصفهان، این مجتمع را در دستهبندی پدافند غیرعامل بهعنوان یک تأسیسات حیاتی قرار داده است. حدود 5000 شرکت پاییندستی از زنجیره ارزش محصولات شازند بهرهمند هستند و این مجتمع به تنهایی نیاز بخش وسیعی از صنایع داخلی را تأمین میکند.
چالشهای کلیدی پیش روی پتروشیمی شازند
این نشست با تمرکز بر سه چالش اصلی پتروشیمی شازند برگزار شد: تنگنای تأمین خوراک، افزایش هزینههای انرژی و مشکلات ناشی از تحریمها و رقابت نابرابر. این چالشها نهتنها سودآوری این مجتمع را کاهش داده، بلکه پایداری و توسعه آن را نیز تهدید میکنند.
- تنگنای تأمین خوراک
یکی از بزرگترین مشکلات پتروشیمی شازند، تأمین خوراک پایدار و باکیفیت است. این مجتمع برای دریافت 100 درصد خوراک خود از پالایشگاههای شازند و اصفهان از طریق خط لوله طراحی شده بود، اما به دلیل ناترازی بنزین در کشور و اولویت تأمین سوخت، در برخی مقاطع تنها 30 درصد خوراک از خط لوله تأمین شده و 70 درصد آن از طریق تانکر از 15 تا 20 منبع داخلی و خارجی، از جمله پالایشگاههای آبادان، شیراز، تهران، ستاره خلیج فارس و… و پتروشیمی های کنگان، پارس، برزویه، بندر امام خمینی و … حتی کشور عراق، تامین میشود. مهندس جاوید توضیح داد: «حمل خوراک با تانکر سالانه 640 میلیارد تومان هزینه حملونقل به ما تحمیل میکند. هدررفت 0.3 تا 1.5 درصدی خوراک از مبادی مختلف، معادل 2400 تن در سال، 86 میلیارد تومان زیان مالی و آلودگی زیستمحیطی به دنبال دارد.»
وی افزود: «تردد روزانه 70 تا 120 تانکر، معادل 2 کیلومتر صف در جادهها، نهتنها ترافیک و سوانح جادهای را افزایش داده، بلکه عملیات تخلیه را پرخطر کرده است. نوسانات کیفی خوراک دریافتی از منابع مختلف نیز بر پایداری تولید و راندمان فرآیندهای تولیدی اثر منفی گذاشته است. مهندس متین تأکید کرد: «وقتی خوراک از دو منبع ثابت به 20 منبع با کیفیتهای متفاوت تغییر میکند، استحکام تولید ما به خطر میافتد.»
- افزایش هزینههای انرژی
افزایش 270 درصدی قیمت گاز طبیعی در سال 1403، فشار مضاعفی بر پتروشیمی شازند وارد کرده است. این مجتمع روزانه حدود یک میلیون مترمکعب گاز مصرف میکند که 97 درصد آن برای سوخت بویلرها، کورهها و نیز تولید 52 مگاوات در نیروگاه برق مورد نیاز استفاده میشود. در حال حاضر تقریباً تمامی برق مورد نیاز مجتمع پتروشیمی شازند در داخل مجتمع تولید شده و نیازی به استفاده از برق شبکه سراسری ندارد. مهندس جاوید اظهار داشت: «قیمت گاز طبیعی سوخت از 763 تومان در هر مترمکعب در فروردین به 2068 تومان در دیماه رسید. این افزایش، هزینه روزانه گاز ما را از 2.8 میلیارد به 7.6 میلیارد تومان رسانده و سالانه 1.75 همت هزینه اضافی ایجاد کرده است.»
این در حالی است که خوراک نفتای شازند با قیمت 500 تا 600 دلار در تن، دو برابر قیمت خوراک الفین های گازی (240 تا 270 دلار در تن اتان) مجتمعهای جدیدتر است. مهندس جاوید افزود: «مجتمعهای جدید با ظرفیتهای بالاتر و اقتصاد مقیاس بهتر، از خوراک ارزانتر بهره میبرند، اما ما با هزینههای بالاتر و حاشیه سود کمتر رقابت میکنیم.» این نابرابری، سودآوری شازند را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. مورد انتظار است که برای حل این مشکل با نگاهی اجمالی و الگوگیری از نحوه ی مدیریت حاکمیتی درصنایع پتروشیمی مشابه در کشورهای همسایه مانند عربستان، در جهت حفظ و پایداری تولید پتروشیمی شازند کوشید.
- تحریمها و مشکلات تأمین قطعات و کاتالیستها
تحریمهای بینالمللی، تأمین کاتالیستها و قطعات تخصصی 17 واحد فرایندی شازند را دشوار کرده است. این مجتمع به دلیل تنوع بالای واحدها، به کاتالیستها و قطعات متعددی نیاز دارد که از منابع اصلی مانند آمریکا و ژاپن و کشورهای اروپایی قابل تهیه نیستند. مهندس متین گفت: «ما مجبور به خرید از واسطهها یا شرکتهای چینی با کیفیت پایینتر و هزینه بالاتر هستیم. برای مثال، کاتالیست پایه نقره واحد اتیلناکساید که ابتدا از آمریکا تأمین میشد، اکنون از چین با کیفیت پایینتر خریداری میشود.»
تلاشهای شرکتهای دانشبنیان داخلی برای تولید این اقلام به دلیل تیراژ پایین و هزینههای بالای تحقیق و توسعه، هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است. مهندس جاوید با اشاره به تجربه چین در حمایت دولتی از تولید کاتالیستها، اظهار داشت: «چین با حفظ چند واحد دولتی و حمایت از تست کاتالیستها، اکنون به صادرکننده کاتالیست تبدیل شده است. اما در ایران، فقدان حمایت حاکمیتی و ریسک بالای تست محصولات دانش بنیان داخلی، این مهم تحقق نیافته است.» مشکلات ثبت سفارش، تأخیر در تخصیص ارز و دموراژ گمرکی نیز این چالش را تشدید کرده و هزینههای ارزی را افزایش داده است.
- رقابت نابرابر و پیامدهای خصوصیسازی
خصوصیسازی صنعت پتروشیمی، که با هدف افزایش کارایی انجام شد، به جای ایجاد همافزایی، به رقابت ناسالم بین مجتمعها و پالایشگاهها منجر شده است. مهندس جاوید با انتقاد از این روند گفت: «قطع سهمیه پروپیلن شازند از پالایشگاه همجوار و تخصیص آن به مجتمعهایی در جنوب کشور باعث کاهش تولید محصول پلی پروپیلن و اکسو الکل ها در پتروشیمی شازند شده است و این در حالی است که ما درمجاورت پالایشگاه شازند هستیم.»
قیمتگذاری محصولات توسط نهادهای حاکمیتی مانند دفتر توسعه صنایع پاییندستی (PDID) شرکت ملی صنایع پتروشیمی و الزام عرضه در بورس با نرخ فوب خلیج فارس (95 درصد قیمت جهانی)، توان رقابتی شازند را کاهش داده است. این نابرابری، همراه با قیمت بالای خوراک نفتا، حاشیه سود شازند را به شدت کاهش داده و برخی واحدها را زیانده کرده است.
- تأثیر بر سودآوری و توسعه
چالشهای ذکرشده، سودآوری پتروشیمی شازند را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. سود خالص این مجتمع از 5.5 همت در سال 1400 به 1.8 همت در سال 1402 کاهش یافته و برخی واحدها زیانده شدهاند. مهندس متین هشدار داد: «اگر این روند ادامه یابد، تراز مالی شرکت به نقطهای میرسد که دیگر توجیه اقتصادی نخواهد داشت.» این وضعیت، اجرای پروژههای توسعهای، تکمیل زنجیره ارزش و حتی طرحهای مسئولیت اجتماعی مانند استفاده از پساب شهرهای اطراف را با چالش مواجه کرده است. وی افزود: «پروژه استفاده از پساب شهر مهاجران برای کاهش برداشت از آبهای زیرزمینی، با هزینههای بالا در حال اجراست، اما فشار مالی مانع پیشرفت سریع آن شده است.»
در این راستا راهکارهای جامعی نیز برای برونرفت از مشکلات موجود مورد بحث قرار گرفت. این راهکارها با هدف بهبود تأمین خوراک، کاهش هزینهها، تقویت رقابتپذیری و توسعه زنجیره ارزش تدوین شدهاند:
نخست، تأمین پایدار خوراک از طریق بازگرداندن 100 درصد خوراک موردنیاز از پالایشگاههای شازند و اصفهان پیشنهاد شد تا هزینههای حملونقل، هدررفت خوراک و آلودگی زیستمحیطی کاهش یابد. همچنین، بازنگری در قیمتگذاری انرژی، شامل کاهش قیمت گاز و ارائه یارانه های هدفمند برای مجتمعهای با خوراک نفتا، مشابه کشورهای رقیب نظیر عربستان، برای بهبود مزیت رقابتی مطرح گردید.
حمایت از شرکتهای دانشبنیان از دیگر محورهای کلیدی بود. پیشنهاد شد با ایجاد بانک اطلاعاتی اقلام مشترک و پشتیبانی دولت از تولید کاتالیستها و قطعات داخلی، همراه با پذیرش ریسکهای اولیه برای تست محصولات، تولید داخل در این حوزه تقویت شود. علاوه بر این، تقویت همافزایی از طریق بازگرداندن نقش هماهنگکننده وزارت نفت برای جلوگیری از رقابت ناسالم و تأمین بهینه خوراک از پالایشگاههای مجاور مورد تأکید قرار گرفت.
مهندس متین نیز در این گفتگو بر توسعه صنایع پاییندستی بهعنوان راهکاری برای افزایش ارزش افزوده و کاهش وابستگی به صادرات خام پیشنهاد نمودند چرا که در تامین مواد خام نیز در اینده با محدودیت مواجه خواهیم بود. در حوزه تجارت و تأمین مالی، رفع موانع ثبت سفارش و تخصیص ارز برای تأمین قطعات و کاتالیستها، بهویژه در سالهایی که مجتمع با تعمیرات اساسی وبه تبع نیازارزی بالا روبروست، ضروری دانسته شد. در نهایت، توسعه همکاری با پالایشگاه شازند در قالب طرحهای پتروپالایشی، مشابه تجربه موفق پتروپالایش اصفهان، برای تأمین خوراک پایدار و تقویت زنجیره ارزش توصیه گردید.
این راهکارها، با تمرکز بر هماهنگی بینبخشی، نوآوری و پایداری، میتوانند به رفع چالشهای صنعت پتروشیمی و ارتقای جایگاه آن در اقتصاد کشور کمک کنند.
چشمانداز آینده و نقش پتروپالایش
مهندس جاوید به پتانسیل همکاری با پالایشگاه شازند در قالب طرحهای پتروپالایشی اشاره کرد و گفت: «همکاری مشترک با پالایشگاه میتواند خوراک پایدار تأمین کند و زنجیره ارزش را تقویت کند. این رویکرد، مشابه پتروپالایش اصفهان، میتواند وابستگی به منابع خارجی را کاهش دهد.» وی همچنین بر ضرورت نگاه ملی در سیاستگذاری تأکید کرد و افزود: «اگر نهادهای حاکمیتی قبل از تصمیمگیری، اثرات آن را شبیهسازی کنند، میتوان از تحمیل هزینههای غیرضروری به صنعت جلوگیری کرد.»
نقش شرکتهای دانشبنیان و تحریمها
مهندس جاوید با اشاره به تجربه چین در حمایت از تولید کاتالیستها، اظهار داشت: «دولت چین با حفظ چند واحد دولتی و حمایت از تست کاتالیستها، به صادرکننده تبدیل شد. در ایران، فقدان حمایت حاکمیتی و ریسک بالای تست محصولات داخلی، مانع پیشرفت شرکتهای دانشبنیان شده است.» وی پیشنهاد داد که نهادهای حاکمیتی با ایجاد کنسرسیومی بین تولیدکنندگان و شرکتهای دانشبنیان، ریسکهای اولیه را پوشش دهند تا تولید کاتالیستها و قطعات داخلی اقتصادی شود.
مهندس متین در ادامه اظهار داشتند پتروشیمی شازند بهعنوان یکی از ستونهای صنعت پتروشیمی ایران، با چالشهای متعددی در حوزه تأمین خوراک، انرژی، تحریمها و رقابت مواجه است. این چالشها، سودآوری و پایداری این مجتمع را تهدید میکنند، که با اتخاذ سیاستهای مناسب، میتوان صنعت پتروشیمی را به موتور محرکه توسعه کشور تبدیل کرد تأمین خوراک پایدار، کاهش هزینههای انرژی، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری و تقویت همافزایی بین پتروشیمیها و پالایشگاهها، از جمله راهکارهایی است که میتواند آیندهای روشن برای شازند و صنعت پتروشیمی ایران رقم بزند. این نشست، گامی مهم در انتقال صدای صنعتگران به تصمیمگیران بود و امید است با پیگیریهای بعدی اندیشکده نفت و انرژی، شاهد رفع این مشکلات و تقویت جایگاه این صنعت استراتژیک در اقتصاد کشور باشیم.
