دیپلماسی انرژی

امیر مهدی ایرانخواه؛ پژوهشگر اندیشکده نفت و انرژی طبق یادداشت استراتژیست‌های «ماکواری» (یک شرکت خدمات مالی و سرمایه…

در سناریوی مطلوب ترکیه، این کشور گاز ایران را ارزان می‌خرد و سپس آن را به اروپا بازصادرات می‌کند؛ اقدامی که عملاً بخشی از وابستگی اروپا به روسیه را جبران می‌کند و سود اقتصادی و ژئوپلیتیکی بزرگی نصیب آنکارا خواهد کرد.

زارش مؤسسه Vortexa در ژوئن ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که ایران به‌طور میانگین روزانه ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار بشکه نفت به چین صادر کرده است که اغلب از طریق کانال‌های غیررسمی و با تغییر اسناد مبدأ انجام می‌شود. اگرچه این حجم نسبت به ظرفیت واقعی تولید ایران پایین‌تر است، اما در شرایط تحریم، نقش حیاتی برای حفظ گردش مالی ارزی کشور ایفا کرده است.

سیاست های ترامپ در حال شکل دهی دوباره به بازار جهانی نفت است.

درک سنتی از رابطه میان تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و نوسانات قیمت جهانی نفت، سال‌ها یکی از مبانی تحلیلی بازارهای انرژی و سیاست‌گذاری‌های بین‌المللی بوده است. اما به‌نظر می‌رسد که این رابطه در سال‌های اخیر دستخوش تحولاتی بنیادین شده است؛ تحولاتی که نه‌تنها ناشی از تغییر در ساختار عرضه و تقاضای جهانی هستند، بلکه بازتابی از دگرگونی در نوع نگاه بازار به «ریسک» نیز به شمار می‌روند.

امروزه همبستگی سنتی میان ریسک مخاصمه در خاورمیانه و  تسریع در قیمت نفت، در هم شکسته است. بازارهای نفت به خوبی به‌وسیله تولیدات غیر اوپک تامین می‌شوند و تقاضای اندک در آسیا و کاهش طولانی‌مدت تقاضا برای نفت، موجب آرامش بیشتر حساسیت قیمت نفت می‌شود. امروزه حساسیت قیمت نفت با دقت فزاینده‌ای متمرکز بر تهدیدات و حملاتی است که به سایت های خاص تولیدی و ترانزیتی صورت می‌گیرد. ژئوپلیتیک انرژی، وابستگی به مصرف‌کنندگان شرقی، تجارت و جریان سرمایه‌گذاری میان اقتصادهای نوظهور بازار، و وعده نامطمئن آمریکا مبنی بر حفاظت از امنیت را برای خاورمیانه، به‌ویژه تولیدکنندگان نفت حوزه خلیج‌فارس، تشدید می‌کند.

تحریم‌های جدید، که تحت فرمان اجرایی 13902 اعمال شده‌اند، شبکه‌های صادراتی گاز مایع را هدف قرار داده‌اند. برخلاف تحریم‌های پیشین که بر نفت خام متمرکز بودند، توجه به LPG نشان‌دهنده تلاش آمریکا برای مسدودسازی منابع درآمدی کمتر رصدشده است.

صنعت نفت و گاز از دیرباز نقش محوری در اقتصاد آذربایجان داشته است. شبه‌جزیره آبشرون، با منابع نفت و گازی که به‌صورت طبیعی به سطح زمین تراوش می‌کردند، از مراکز تاریخی تولید هیدروکربن بوده است. از حفر اولین چاه‌های نفت جهان در قرن نوزدهم تا امروز، این صنعت، شامل بخش‌های بالادستی، میان‌دستی و پایین‌دستی، ستون فقرات اقتصاد کشور را تشکیل داده است.

دیپلماسی انرژی دیگر تنها به نفت و گاز محدود نیست، بلکه رقابت برای کنترل فناوری‌های پاک و زنجیره تأمین مواد معدنی را نیز در بر می‌گیرد. تلاش‌های اوپک برای حفظ سهم بازار از طریق تنظیم تولید، با چالش‌هایی مانند افزایش تولید نفت شیل آمریکا و کاهش تقاضای جهانی به دلیل فناوری‌های سبز مواجه شده است.