صالح مهدوی

تاریخ اقتصاد جهانی و تحولات حقوق بین‌الملل معاصر به‌گونه‌ای جدایی‌ناپذیر با فرآیند کشف، تملک، استخراج و عرضه‌ی نفت و گاز گره خورده است. در این میان، بررسی نفت خام و گاز ترش از زاویه‌ی دکترین حقوق انرژی، مستلزم نگاهی تلفیقی به مبانی فنی، اقتصادی و حقوقی است؛ چرا که این منابع در بدو پیدایش و تا مرحله عرضه به بازار جهانی، از لایه‌های ژئوشیمیایی گرفته تا چارچوب‌های حاکمیتی مالکیت و قراردادهای نفتی، مسیر پیچیده‌ای را طی می‌کنند.

درک سنتی از رابطه میان تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و نوسانات قیمت جهانی نفت، سال‌ها یکی از مبانی تحلیلی بازارهای انرژی و سیاست‌گذاری‌های بین‌المللی بوده است. اما به‌نظر می‌رسد که این رابطه در سال‌های اخیر دستخوش تحولاتی بنیادین شده است؛ تحولاتی که نه‌تنها ناشی از تغییر در ساختار عرضه و تقاضای جهانی هستند، بلکه بازتابی از دگرگونی در نوع نگاه بازار به «ریسک» نیز به شمار می‌روند.

در دهه‌های اخیر، تغییراتی بنیادین در نقش دولت‌ها در اقتصادهای ملی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه رخ داده است. از تأمین‌کننده مستقیم منابع مالی و مالک انحصاری زیرساخت‌های راهبردی، به نقش‌های ترکیبی‌تر، تسهیل‌گر یا حتی صرفاً ناظر. در ایران نیز، فشارهای ناشی از تحریم، کسری بودجه مزمن، و کاهش منابع ارزی، دولت را به سمت طراحی سیاست‌هایی سوق داده که در ظاهر تحت عنوان «مردمی‌سازی اقتصاد» و «جذب سرمایه‌های خرد» معرفی می‌شوند، اما در عمل نشانه‌هایی از واگذاری تدریجی مسئولیت‌های ساختاری دولت به آحاد جامعه دارند.

مک‌کینزی در گزارش Global Energy Perspective 2024  سناریوهای آینده انرژی تا سال ۲۰۵۰ را با جزئیات بررسی کرده و به مسائلی مانند رشد تقاضا، کاهش انتشار، نقش سوخت‌های فسیلی، الکتریکی‌سازی، و توسعه هیدروژن پاک می‌پردازد. این گزارش شامل نمودارها، تحلیل‌های منطقه‌ای، و توصیه‌های سیاستی است.

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی حوزه نفت و گاز، خام‌سوزی گازهای همراه یا فلرینگ است که در تأسیسات نفتی روی می‌دهد​بر اساس گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۴، ایران در سال ۲۰۲۳ با سوزاندن ۲۰٫۴ میلیارد مترمکعب گاز، پس از روسیه، در رتبه دوم جهانی از نظر حجم گاز سوزانده‌شده قرار گرفت.